H ΘΕΣΗ ΜΙΑΣ ΑΡΝΗΣΗΣ

H ΘΕΣΗ ΜΙΑΣ ΑΡΝΗΣΗΣ*

(Ένα άγνωστο γράμμα του Σεφέρη)

­-Π. Α. Ζάννας­-

 

teuxos_31

«Αν είχα τη μεγάλη τύχη να μπορώ να διαθέσω ελεύθερα τον εαυτό μου το σχολικό έτος 1939-1940, θα είχα επιζητήσει μια θέση ανάμεσα στους νέους ακροατές του Ιγκόρ Στραβίνσκι στο Harvard College».

Eτσι αρχίζει ο Γιώργος Σεφέρης το «Προλόγισμα στη “Μουσική Ποιητική” του Στραβίνσκι1». Και στην επόμενη σελίδα  πληροφορεί τον αναγνώστη πως «οι έξι ακόλουθες ομιλίες [του Στραβίνσκι] ανήκουν στην περιώνυμη σειρά των Charles Eliot Norton Lectures on Poetry» του Πανεπιστημίου του Harvard».

Τριάντα χρόνια ύστερα από τον Ιγκόρ Στραβίνσκι, στην ίδια αυτή «περιώνυμη σειρά», την έδρα του καθηγητή της ποίησης είχε κληθεί να πάρει ο Σεφέρης. Και την αρνήθηκε μ’ ένα γράμμα που δημοσιεύεται σήμερα για πρώτη φορά2 και που -αν και ιδιωτικό- δείχνει το δρόμο που ακολούθησε η σκέψη του ποιητή από τον Απρίλη του 1967 ως τη δημόσια δήλωσή του της 28 Μαρτίου 1969.

Στις 18 Δεκεμβρίου 1967 ο Σεφέρης έλαβε ένα επίσημο γράμμα, με ημερομηνία 12 Δεκεμβρίου, από τον Φράνκλιν Λ. Φορντ, κοσμήτορα της Σχολής Τεχνών και Επιστημών του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ, που άρχιζε ως εξής:

Φίλε κ. Σεφεριάδη

Εν ονόματι του Πανεπιστημίου του Harvard έχω την τιμή να σας απευθύνω την τυπική πρόσκληση να δεχθήτε έναν ετήσιο διορισμό ως καθηγητής της ποιήσεως της έδρας Charles Eliot Norton, για το ακαδημαϊκό έτος 1969-1970 με μισθό 28.000 δολλάρια.3

Ακολουθούν οι απαραίτητες εξηγήσεις. Η έδρα Norton ιδρύθηκε για να τιμηθεί ένας πρωτοπόρος στη μελέτη των καλών τεχνών. «Ποίηση» θεωρείται στην περίπτωση αυτή «κάθε μορφή ποιητικής επικοινωνίας· γι’ αυτό άλλωστε η έδρα αφιερώνεται εναλλακτικά στη Λογοτεχνία και στις Καλές Τέχνες ή τη Μουσική. Επιθυμία του Πανεπιστημίου είναι η έδρα να δίνεται σε «πρόσωπα που ασχολούνται με τη δημιουργία» και όχι τόσο σε επιστήμονες, ιστορικούς και ερευνητές· γι’ αυτό διαλέγονται κυρίως «διακεκριμένοι καλλιτέχνες».

Το γράμμα δίνει και άλλες πιο ειδικές πληροφορίες: ο καθηγητής της έδρας πρέπει να δώσει τουλάχιστον έξι διαλέξεις και να παραμείνει στο Πανεπιστήμιο από τον Οκτώβριο ως τα Χριστούγεννα και από το Φεβρουάριο ως το τέλος Απριλίου. Δεσμεύεται ακόμη να δημοσιεύσει τα κείμενα των διαλέξεων (που θα αποτελούν φυσικά πρωτότυπη και ανέκδοτη εργασία) στη σειρά των εκδόσεων του Πανεπιστημίου.

Η πρόσκληση αποτελούσε για τον Σεφέρη μια πολύ μεγάλη τιμητική διάκριση και πρέπει να τον χαροποίησε και να τον συγκίνησε βαθιά. Γιατί από το 1926 ως το 1968-69 είχαν αναλάβει την έδρα της ποίησης 33 ξεχωριστοί δημιουργοί. Ορισμένοι ήταν προσωπικοί του φίλοι και για τους περισσότερους έτρεφε μεγάλο θαυμασμό.

Ο Σεφέρης θέλησε να μελετήσει τον κατάλογο όλων των καθηγητών της έδρας. Ο φίλος του και μεταφραστής του Edmund L. Keeley φρόντισε να φτάσει στα χέρια του στις 14 Φεβρουαρίου 1968, και κατάλογος με όλα τα ονόματα.4 Στο δακτυλόγραφο ο Σεφέρης υπογράμμισε ή σημάδεψε τα παρακάτω: Gilbert Murray (που εκαινίασε τις διαλέξεις το 1926-1927), T. S. Eliot, Robert Frost, Igor Stravinsky, Maurice Bowra, Paul Hindemith, E.E. Cummings, Herbert Read, Edwin Muir, Jorge Guillen, Cecil Day Lewis και Jorge Luis Borges. Είναι φανερό πως ο Σεφέρης θα βρισκόταν κοντά σε αγαπημένους και εκλεκτούς «εταίρους».

Ο Σεφέρης δεν περίμενε τα ονόματα των προκατόχων του για ν’ απαντήσει. Στην πρόσκληση έδωσε αρνητική απάντηση στις 27 Δεκεμβρίου 1967.

Στο φάκελο, που περιλαμβάνει ό,τι σχετικό με το θέμα αυτό, βρέθηκαν: ένα τρισέλιδο χειρόγραφο με πολλές διορθώσεις, το ίδιο κείμενο δακτυλογραφημένο και με χειρόγραφες διορθώσεις και ένα αντίγραφο από το δακτυλόγραφο που στάλθηκε τελικά στο Χάρβαρντ5. Όλα τα γράμματα απ’ ευθείας αγγλικά, όπως το συνήθιζε ο Σεφέρης για την προσωπική του αλληλογραφία.

Η απάντηση, σε μετάφρασή μου από το πρωτότυπο, είναι η ακόλουθη:

 

Κύριο Φράνκλιν Λ. Φορντ                        27.ΧΙΙ.67

Κοσμήτορα

Σχολής Τεχνών και Επιστημών

Πανεπιστημίου του Harvard                       Προσωπική

 

Φίλε κ. Φορντ,

Με τιμά εξαιρετικά το γράμμα σας της 12ης Δεκεμβρίου που με προσκαλεί να δεχθώ έναν ετήσιο διορισμό ως Καθηγητής της Ποιήσεως της έδρας Charles Eliot Norton, για το ακαδημαϊκό έτος 1969-1970, με μισθό 28.000 δολλάρια.

Αν και δεν έμεινα ποτέ για καιρό στις Ηνωμένες Πολιτείες, αρκεί να αναλογιστώ πως ο μακαρίτης φίλος μου Θ. Σ. Έλιοτ και ο Ιγκόρ Στραβίνσκι κράτησαν αυτή τη θέση για να αντιληφθώ τι σημαίνει ο διορισμός αυτός. Έτσι, είμαι βέβαιος, θα καταλάβετε τη θλίψη μου τώρα που πρέπει να σας πληροφορήσω πως, με τις σημερινές συνθήκες, δεν μπορώ να τον αποδεχθώ, Επιτρέψτε μου να σας εξηγήσω τους λόγους όσο πιο σύντομα μπορώ:

Γύρω στα 1962 ένιωσα πως ήταν πια καιρός να πάψω να συμμετέχω στα πολιτικά του τόπου μου, ακόμη και συναισθηματικά. Περιττό να σας κουράσω με τις λεπτομέρειες της μακροχρόνιας και οδυνηρής αυτής διαδικασίας. Το αναφέρω μόνο για να σας εξηγήσω πως δεν ανήκω στο είδος εκείνο των ανθρώπων που εξάπτονται εύκολα από πολιτικές μεταπτώσεις ή κομματικές ρητορείες· δεν ανήκω σε κόμμα, της δεξιάς ή της αριστεράς. Είμαι αφοσιωμένος μόνο στη δημιουργική μου εργασία· εδώ γεννιούνται οι δυσκολίες:

Γνωρίζετε ίσως πως από την περασμένη άνοιξη λειτουργεί λογοκρισία στη χώρα μου· και πεποίθησή μου είναι πως κανένα γραφτό έργο δεν μπορεί να ευδοκιμήσει χωρίς ελευθερία της έκφρασης· εννοώ όχι μόνο τη δικιά μου ελευθερία αλλά και την ελευθερία του κάθε άλλου να πολεμήσει τις ιδέες μου. Για το λόγο αυτό απέσυρα από το τυπογραφείο δύο βιβλία που ετοίμαζα και δεν έχω την πρόθεση να δημοσιεύσω οτιδήποτε στον τόπο μου όσο συνεχίζεται η κατάσταση αυτή.

Το φημισμένο Πανεπιστήμιό σας, που τη ζωή του με καλείτε να συμμεριστώ για ένα χρόνο, απολαμβάνει βέβαια με θαυμάσιο τρόπο τα πλεονεκτήματα της ελευθερίας του λόγου. Όμως, αλίμονο, πιστεύω πως αν δεν υπάρχει ελευθερία της έκφρασης στον ίδιο σου τον τόπο, δεν υπάρχει πουθενά στον κόσμο. Η κατάσταση του αυτοεξόριστου δε με ελκύει· θέλω να μείνω με το λαό μου και να μοιραστώ τα γυρίσματα της τύχης του.

Παρακαλώ να συγχωρέσετε τη δίχως καλλωπισμούς ειλικρίνειά μου· η σημασία που αποδίδω στο θέμα με ανάγκασε να υιοθετήσω τον τρόπο που έγραψα αυτό το γράμμα. Λογαριάζω να έρθω το επόμενο φθινοπωρινό τρίμηνο στο Princeton (Ινστιτούτο Ανωτέρων Σπουδών). Ελπίζω να μου δοθεί τότε η ευκαιρία να έρθω στο Harvard να σας χαιρετήσω.

Ειλικρινά δικός σας

Γιώργος Σεφέρης

 

Στο σημερινό αναγνώστη κάνει αμέσως εντύπωση η ταυτότητα, στο γενικό ύφος και στο πνεύμα, με τη μεταγενέστερη δήλωση της 28 Μαρτίου 1970. Αν η μετάφραση απέδιδε πιο ελεύθερα το αγγλικό κείμενο θα είχαμε τις ίδιες σχεδόν φράσεις: «Πάει καιρός που πήρα την απόφαση να κρατηθώ έξω από τα πολιτικά του τόπου» όμως τότε θα νιώσει την ανάγκη να προσθέσει: «Αυτό δε σημαίνει διόλου πως μου είναι αδιάφορη η πολιτική ζωή μας», διευκρινίζοντας έτσι τη σκέψη του.

Και στις δύο περιπτώσεις η αναφορά στο τέλος της διπλωματικής του καριέρας, τονίζει πόσο ανεπηρέαστες από πρόσκαιρες ψυχικές αντιδράσεις ή σκοπιμότητες είναι οι αποφάσεις του. Η προσθήκη όμως, στο αγγλικό κείμενο, των λέξεων «ακόμη και συναισθηματικά» (even emotionally) και η αναφορά στην «οδυνηρή» διαδικασία, δίνουν στο γράμμα έναν τόνο πιο προσωπικό. Είναι σα να ομολογεί πως αναγκάστηκε να επιβάλει στον εαυτό του τη διακοπή και κάθε συναισθηματικού ακόμη δεσμού με την ως τότε συμμετοχή του στην πολιτική ζωή του τόπου. Τη σκληρή αυτή απόφαση πρέπει να την προκάλεσε η πρόσφατη τότε απογοήτευση από την επίσημη διαχείρηση του κυπριακού, σε συνδυασμό ίσως με την ανάμνηση από παλαιότερες δραματικές εμπειρίες, κυρίως στη Μέση Ανατολή. Η δημοσίευση των «πολιτικών» σημειώσεων του Σεφέρη είναι βέβαιο πως θα φωτίσει ορισμένα κρίσιμα σημεία που προκάλεσαν, κατά καιρούς, τόσες σε βάρος του παρεξηγήσεις και κατηγορίες.

Τον προσωπικό τόνο διατηρεί και η τελική αναφορά του Σεφέρη στην άρνησή του να δεχτεί τη μοίρα του «εμιγκρέ», να χάσει για άλλη μια φορά το χώμα του. Η τύχη του Σεφέρη είναι δεμένη με την Ελληνική γη και τους ανθρώπους της.

Όμως ο Σεφέρης δεν ξεχνά πως το γράμμα του απευθύνεται σε ακαδημαϊκό δάσκαλο. Γι’ αυτό και θέλει να τονίσει τον καθολικό -γεωγραφικά και πνευματικά- χαρακτήρα της άρνησής του. Ο ποιητής ξέρει πως

 

ο άνθρωπος είναι μαλακός και διψασμένος σαν το χόρτο,

άπληστος σαν το χόρτο, ρίζες τα νεύρα του κι απλώνουν·

σαν έρθει ο θέρος

προτιμά να σφυρίξουν τα δρεπάνια σ’ άλλο χωράφι.6

 

Ο θέρος ήρθε. Το χωράφι είναι κοινό – «άλλο χωράφι» δεν υπάρχει. Για να διατυπώσει το αξίωμα πάνω στο οποίο βασίζεται η άρνησή του, ο Σεφέρης ανατρέχει σε μια από τις βασικές αρχές του δυτικού ουμανισμού, που ωστόσο συχνά λησμονιέται. Η υπόμνηση ήταν επίκαιρη και χρήσιμη.

 

*

 

Την άρνησή του να δεχτεί την πρόσκληση του Χάρβαρντ ο Σεφέρης την κράτησε ιδιωτική. Λίγοι τη γνώριζαν τότε7. Πως μια τέτοια στάση δε θα μπορούσε να παραμείνει ως το τέλος μόνο αρνητική και προσωπική, αλλά πως αναπόφευκτα θα ωρίμαζε για να γίνει καταγγελία δημόσια, πρέπει να έγινε σύντομα φανερό στον Σεφέρη. Σ’ αυτό συντέλεσε η γενική στάση των ομοτέχνων του και πιο ειδικά, αργότερα, η συντροφιά των «18 Κειμένων»  στην οποία δέχτηκε να ενταχθεί παίρνοντας ουσιαστικό μέρος στη διαμόρφωση της στάσης της8.

Στο μεταξύ από τον Οκτώβριο ως το Δεκέμβριο του 1968 ο Σεφέρης δέχτηκε παλαιότερη πρόσκληση του Πανεπιστημίου Princeton να παραμείνει εκεί ως ερευνητής. Κύρια απασχόλησή του η μετάφραση πλατωνικών μύθων. Όμως και τότε, εκεί, δε βρέθηκε σε «άλλο χωράφι». Δεν είναι συμπτωματικό πως οι δύο (και μόνοι) στίχοι τού Από βλακεία έχουν την ένδειξη: «Αθήνα καλοκαίρι – Princeton N. J. Χριστούγεννα 1968». Στις 29 Δεκεμβρίου ο Σεφέρης μπαρκάρισε για τον Πειραιά. Είχε κιόλας αποφασίσει -όπως το μαρτυρεί η Μαρώ Σεφέρη- να ετοιμάσει τη δήλωσή του.

 

 

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

 

  1. Δοκιμές, Γ έκδοση, τόμ. 2, σς. 306. Το προλόγισμα, χρονολογημένο «Μάης 1969», γράφτηκε ειδικά για την καινούργια δίγλωσση (γαλλικά – αγγλικά) έκδοση του Poetics of Musik του Στραβίνσκι, που κυκλοφόρησε το 1970 από το Harvard University Pres.
  2. Το δακτυλόγραφο με τις ιδιόχειρες διορθώσεις του Σεφέρη είχε ωστόσο παρουσιαστεί στην έκθεση «George Seferis, 1900-1971», Λονδίνο, 1975 (αριθμός εκθέματος VIII 3β στο σχετικό κατάλογο).
  3. Η παράγραφος αυτή δημοσιεύεται όπως τη μετέφρασε ο Σεφέρης για προσωπική του χρήση, δίχως όμως να ολοκληρώσει τη μετάφραση της δισέλιδης επιστολής.
  4. Είναι συνημμένος σε γράμμα της κυρίας E. T. Wilnox, από το Harvard University Pres, προς τον E. Keeley, με ημερομηνία 7 Φεβρουαρίου 1968. Επισυνάπτεται και κατάλογος με όσες διαλέξεις είναι ακόμη διαθέσιμες σε τόμους στις εκδόσεις του Πανεπιστημίου. Από το ίδιο γράμμα προκύπτει πως οι διαλέξεις του Στραβίνσκι, που ζητούσε ο Σεφέρης, είχαν εξαντληθεί από το 1947. Γεγονός που καθώς φαίνεται προκάλεσε την επανέκδοσή τους το 1969 και την ανάθεση του προλόγου της νέας έκδοσης στον Σεφέρη.
  5. Εκτός από τα παραπάνω και τα όσα αναφέρονται στη σημ. 4 ο φάκελος περιλαμβάνει ακόμη: α) τη δισέλιδη δακτυλογραφημένη πρόσκληση του F. Ford. Ο Σεφέρης είχε σημειώσει την ημερομηνία λήψης και είχε υπογραμμίσει ορισμένες φράσεις, β) χειρόγραφη μετάφραση της αρχής της πρόσκλησης, γ) Απάντηση του F. Ford, της 8 Ιανουαρίου 1968, που βεβαιώνει πως έλαβε το γράμμα του Σεφέρη και αντιλαμβάνεται τους λόγους της άρνησής του. Ευχαριστώ εδώ θερμά την κυρία Μαρώ Σεφέρη που έθεσε στη διάθεσή μου ολόκληρο το φάκελο και επέτρεψε τη δημοσίευση του γράμματος του Σεφέρη.
  6. Τελευταίος Σταθμός.
  7. Στις 3 Ιανουαρίου 1968, στο σπίτι του Γιώργου Σαββίδη, ο Σεφέρης ζήτησε από το Μανόλη Ανδρόνικο κι από μένα, να διαβάσουμε το απαντητικό του γράμμα και να του πούμε τη γνώμη μας. Το γράμμα είχε κιόλας ταχυδρομηθεί, τίποτα δε θ’ άλλαζε πια. Όμως ζύγιζε τις αντιδράσεις μας. Ίσως να δοκίμασε έτσι και άλλους φίλους.

8.    Θα άξιζε να εξεταστούν οι διαδοχικές ανακατατάξεις στις συμπάθειες και προτιμήσεις του Σεφέρη με πρόσωπα και πράγματα, από τον Απρίλη του 1967 ως το θάνατό του. Δεν θα είναι διόλου άσχετες με τις ανησυχίες του για τη μοίρα του τόπου.

Advertisements

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: