Καίσαρ Εμμανουήλ: επαναφορά σε έξι μέρη

Καίσαρ Εμμανουήλ

Καίσαρ Εμμανουήλ

 

Καίσαρ Εμμανουήλ:
επαναφορά σε έξι μέρη
­

Γιώργος Βέης­

1

Τότε η ψυχή της γέμισε περίλυπο Ιδεώδες.

Καίσαρ Εμμανουήλ, Η Δυναστεία των Χιμαιρών

 

Το πρωτότυπο έργο του Καίσαρα Εμμανουήλ (1902-1970) δημοσιεύτηκε, ως γνωστόν, από το 1928 έως το 1952. Τέσσερις καταθέσεις. Ήτοι Ο Παράφωνος Αυλός, Δώδεκα Σκυθρωπές Μάσκες (1930), Η Δυναστεία των Χιμαιρών (1940) και Stillae Sanguinis. Ολιγογράφος εκ πεποιθήσεως. Μετέφρασε, ως γνωστόν, εμβληματικά ποιητικά έργα: Το Κοράκι του Πόου, Το Μεθυσμένο Καράβι του Ρεμπώ, η Ηρωδιάς, το Απόγευμα ενός Φαύνου και Ίγκιτουρ ή η παραφροσύνη του Ελμπενόν του Μαλαρμέ συγκαταλέγονται σ’ αυτά. Παρά τις όποιες αντιρρήσεις μπορεί να διατυπώσει κανείς για τη γλώσσα και τη μετρική τους, δεν παύουν να συνιστούν τιμαλφή αποκτήματα της γλώσσας μας. Είδε, μεταξύ άλλων, τις προσπάθειες ανόρθωσης της χώρας μας στα μέσα του 20ού αιώνα, τι προηγήθηκε του Β Παγκοσμίου Πολέμου και τι ακριβώς σήμανε ο τελευταίος στην υπόθεση του ανθρωπισμού εν γένει. Ο ποιητικός του λόγος προφανώς θέλησε να ξορκίσει το αιματοβαμμένο παρόν των ομαδικών εκτελέσεων, το άγος των στρατοπέδων συγκέντρωσης, αλλά και την εξολοθρευτική μανία της αναπόφευκτης εμφύλιας σύρραξης που ακολούθησε στη δική μας επικράτεια. Επικαλούμενος έναν σαφώς άλλον κόσμο, ελαφρώς απονευρωμένο, πάντως όχι νοσηρό, ο Καίσαρ Εμμανουήλ, ο οποίος ήταν δεύτερος εξάδελφος του Jean Moreas, δίδαξε στην προκειμένη περίπτωση, απεγκλωβισμό από την ομαδική τρέλα της εποχής του.
Η αλήθεια του δηλαδή είναι η συστηματική φυγή του από τον Εφιάλτη πριν καν γίνει Ιστορία. Η λογοτεχνία, όχι ως ομοιοπαθητική στρατηγική σημείων, αλλά κυρίως ως μουσική μετάβαση στον απολεσθέντα παράδεισο, βρήκε στο πρόσωπό του έναν ικανό και αναγκαίο πομποδέκτη. Η ευφωνία, η πλαστική έκφανση δεν διστάζει ούτε στιγμή να θυσιάσει στο βωμό της τη θλιβερή ύλη της πραγματικότητας. Ο αυτοεγκλεισμός μέσα στο βασίλειο των ευήχων λεκτικών συμπλεγμάτων είναι προφανώς η ιδανική λύση σωτηρίας.

2

το σώμα σου, ένα αμάλγαμα από σμάλτο και κοράλλι

όπου η ηδονή σα θάνατος φενακισμένος έρπει

Καίσαρ Εμμανουήλ, «Taedium Vitae»

 

Η κραυγή «Φαίνεται πια πως τίποτα – τίποτα δε μας σώζει», η οποία ακούγεται δυο μάλιστα φορές μέσα στο ίδιο ποίημα, εννοώ το κρίσιμο «Taedium Vitae» της τελευταίας, προαναφερομένης συλλογής του, συνέχει την καρυωτακική δυστοπία σε ιδιαίτερα αυξημένο βαθμό. Δεν πρόκειται ασφαλώς για δουλική μίμηση, αλλά για δημιουργική ειδολογική συνταύτιση. Ο συμβολισμός και η καθαρή ποίηση προσέφεραν δηλαδή κι αυτή τη φορά τα απαραίτητα εκφραστικά μέσα, προκειμένου να βιωθεί η παραμυθία μιας γραφής-Μονής. Αυτό, το οποίο θα μπορούσε ενδεχομένως να εκληφθεί ως στρουθοκαμηλισμός της ρίμας, αναδεικνύεται εν ολίγοις ως αποχρών λόγος της δοκιμαζόμενης ύπαρξης, ώστ’ είη αν η ευδαιμονία θεωρία τις, για να θυμηθούμε εδώ τον Σταγειρίτη.

3

επάνω από τ’ αντίφεγγα τα δυσμικά του πόντου

Καίσαρ Εμμανουήλ, «Το Γαλάζιο Κιόσκι»

 

Υποτάσσεται εύκολα κάθε φορά η μορφή; Μπορεί να υπακούσει ο ψυχισμός του ποιητή στην παρακαταθήκη των σημαινόντων; Υφίσταται άραγε αρραγής Κανών, στον οποίον πρέπει να αποδοθεί ο δέον σεβασμός από την πλευρά του ενθουσιώδους δημιουργού των άφθονων ρηματικών τοπίων; Μήπως κατά βάση τα σημαινόμενα δεν είναι τίποτε άλλο παρά σημαίνοντα; O ποιητής θα δοκιμάσει ν’ απαντήσει: «Η ποίησις αυτή, καθαρώς σπουδαστηριακή αντίθετη με κάθε απειθάρχητη προβολή, με κάθε σύσπαση του ενστίκτου, με ό, τι ο Rimbaud ονόμαζε dereglement des sens, ορμάται από τη νόηση, σε όλη την έκταση των καθολικών της ιδιοτήτων – παράγοντα τον οποίον θεωρώ, παράλληλα με την ύπαρξη ενός άλλου συντελεστού, μιας ειδικής μουσικής τάσεως, ως τα πρωταρχικά κίνητρα στην ακτίνα της ποιητικής συνθέσεως». Η ομολογία περί «ειδικής μουσικής τάσεως» αρκεί για να μας πείσει: γραφή παραμένει πιστή στις αρχές μιας αρμονικής εκ νέου συναρμολόγησης του θρυμματισμένου περιβάλλοντος.

4

Διαθέτοντας, όπως απεφάνθη η κριτική της εποχής του «μιαν έμφυτη, ανωτέρου ποιού, καλαισθησία, και το χάρισμα να ικανοποιεί, με όμοια ικανότητα, τις πλαστικές και τις μουσικές δυνάμεις της γλώσσας μας» (βλ. Κλέων Παράσχος), ο Καίσαρ Εμμανουήλ κατέφυγε στο πίσω μέρος της πραγματικότητας κι έγραψε ανενδοίαστα κατ’ εξοχήν για τοπία λίαν επιθυμητά, σε βαθμό οραματικής ιδιοποίησής των. Παραθέτω ενδεικτικά όψεις μόνον του συνολικού corpus: «κρυστάλλινες φρουτιέρες, λυσίκομες νύχτες, χάδια εράσμια, εράσμιους κρίνους, εράσμιες φρίζες, φέρετρα μετέωρα, τάφους πορφυρούς που έξαλλα ρόδα ανοίγουν, διάγλυφα όνειρα, εξόριστα ρόδα, φιλέρημους, ξανθούς εφήβους, παθητικούς ερωμένους με φεγγάρι, χείλη, ατόφια λάκα, ανάερες κρήνες, τοιχογραφίες αμνημόνευτες, βαθύγηρα κάτοπτρα, φθαρτούς, κρυστάλλινους έρωτες, κρυστάλλινους όρθρους, αυλωδούς ανέμους φασμάτινα άνθη, φασματικά καράβια, φασματικά κυπαρίσσια, βάθη ερεβικών οριζόντων, γρανίτινα οράματα, μακρές, δεινές επιληψίες, μαστίγια πύρινα των ληθαργούντων πόθων άνασσες ωχρές, πουλιά φασματικά, ρόδα εβένινα, εβένινη σπαραγμένη ελπίδα, εβένινους κροσσούς, βροχές μενεξεδένιες, ιππότες κρίνους, νησιά μυστηριακά από σκοτεινό βασάλτη, μενεξεδένια σαπφείρινα των παραλλήλων τόξα, τολύπες οπίου, ειρηνικούς κι ευωδιασμένους κόλπους, σαπφείρινα των παραλλήλων τόξα, αχερούσιες νύχτες, πικρές κι ανήμερες μελλοθανάτων σκέψεις, χρυσές τολύπες, ανενσάρκωτες εικόνες, σαπφείρινες ανοίξεις, θολά, πικρά λακριματόρια, νέφη μουσελίνας, ιώδη ρείθρα, βάρκες χάρτινες, σκυθρωπά ψυχιατρεία, θανάτους συνουσιασμένων κρίνων». Επίσης τονίζονται ή υπερτονίζονται σχήματα και εικόνες όπως φέρ’ ειπείν: «απράϋντη θλίψη, σμάραγδο συνάζοντας στη φωτεινή παλάμη, πικρή ρέμβη, διαυγές περίβλεπτο χρυσάφι, μελωδικός της Μεσογείου ουρανός, αχάτινο φέγγος, τα ράμφη τα χαλκά μιας μυστικής σελήνης, ζεστή, βαλσαμική αμφιλύκη, η γυμνή ενός ρόδου περσικού ερεθισμένη σάρκα».

 

5

Πλησιέστερος υφολογικός συγγενής του ο σχεδόν συνομήλικός του, διπλωμάτης καριέρας, Αλέξανδρος Μάτσας, ο οποίος γεννήθηκε εννέα χρόνια μετά απ’ αυτόν και απεβίωσε λίγους μόνον μήνες πριν από εκείνον. Από το εξαιρετικό άρθρο για τον Αλέξανδρο Μάτσα, το οποίο υπογράφει ο διορατικός ποιητής και άοκνος μελετητής των διαχρονικών Γραμμάτων μας Γιώργος Βαρθαλίτης, δημοσιευμένο πριν λίγα χρόνια στην εφημερίδα «Αυγή», αποσπώ τα εξής χαρακτηριστικά για τις ανάγκες της εποπτικής στιγμής: «Χάρις στην πλούσια καλλιέργειά του, ο Μάτσας απεργάστηκε μιαν ιδιαίτερη ποιητική φωνή, που ενσωμάτωνε επιτυχώς απόηχους από τους γάλλους συμβολιστές, τους άγγλους ρομαντικούς, τους αρχαίους λυρικούς, τον Κάλβο και τον Καβάφη. Η γλώσσα του, πλούσια και μελωδική, δεν κρύβει τις λόγιες καταβολές της. Αναμοχλεύει τους θαυμαστούς θησαυρούς της μακραίωνης γλωσσικής παράδοσής μας, αποστρεφόμενη και την δημώδη ευτέλεια και την καθαρολογική αποστέωση. Παραμένει, βέβαια, λιγότερο εντυπωσιακή σε ιδιοφυή ευρήματα από την γλώσσα ενός Ελύτη, αλλά σίγουρα πιο καλαίσθητη από τη δημοσιογραφική καθαρεύουσα του Εμπειρίκου. Θα την χαρακτήριζα, χωρίς ενδοιασμούς, αριστοκρατική ελληνική». Φρονώ ότι τις περισσότερες από τις κρίσεις αυτές τις μοιράζεται δικαίως και ο εταίρος Καίσαρ Εμμανουήλ.

 

6

Γνώρισα μαθητές του από την Ισμαηλία. Εκεί, μεταξύ άλλων πόλεων, είχε διορισθεί ο ποιητής στη δεύτερη βαθμίδα της εκπαίδευσης ως καθηγητής γλωσσικών μαθημάτων. (Μα πού να βρίσκεται άραγε αυτή η ομιχλώδης, φασματική, όπως οι λέξεις του, Ισμαηλία; Βγαίνει περισσότερο από κάποια στροφή ποιήματός του, παρά από έναν χάρτη του σήμερα). Μου μίλησαν για έναν αριστοκρατικό, λιγομίλητο άνθρωπο, όχι απρόσιτο, πάντως όχι και ιδιαίτερα βολικό. Έναν καπνιστή ηδονής. Δεν μπορώ βεβαίως να ξέρω αν ήταν οι καλύτεροι από τους μαθητές του. Πάντως με διαβεβαίωσαν ότι έβγαιναν κερδισμένοι από την κάθε διδακτική του ώρα.

 

Advertisements
Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Blog στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: