Γ. Κοντός, Ανωνύμου μοναχού, Σχέδιο για διήγημα(μοντάζ) ή ποιήματα πεζά

Γ. Κοντός, Ανωνύμου μοναχού, Σχέδιο για διήγημα(μοντάζ)

ή

ποιήματα πεζά

―Μαρία Ν. Ψάχου―

 

DSC00126.JPG«-Το μεγάλο ποίημα είναι / σαν το σκοινί του κρεμασμένου. / Το μικρό ποίημα είναι σαν κομμάτι / χειροβομβίδας που σου παίρνει χέρι ή πόδι. / Είτε έτσι είτε αλλιώς δε γλιτώνεις.»1 Ανεξάρτητα από τις διαφορετικές επιλογές στη μορφή του ποιήματος ο Γ. Κοντός, αξιοποιώντας την οικεία σ’ αυτόν εικονοπλαστική προσέγγιση, υπογραμμίζει την καθοριστική παρέμβαση της ποίησης στη ζωή μας. Διερμηνεύοντας και τις έντονες ειδολογικές αναζητήσεις της γενιάς του, της γενιάς του ’70 της οποίας είναι αντιπροσωπευτικός εκφραστής, θα μας δώσει μέσα από τις συλλογές Φωτοτυπίες και Ανωνύμου Μοναχού μιαν ακόμα πρόταση δραστικού ποιητικού λόγου «Γράφοντας μ’ αυτό το στυλό διαρκείας, μακρύ ποίημα, ίδιο πουκάμισο φιδιού που μένει μες στις πέτρες και ξεραίνεται»2. Πρόκειται για τα πεζά ποιήματά του μέσω των οποίων αναδεικνύει τόσο το ποίημα, ως ένα σύνθετο, πολυδύναμο σημειωτικό σύστημα, ομόλογο της σύνθετης, διανοητικά και ψυχικά, ανθρώπινης οντότητας, όσο και την ποιητικότητα, ως μια δύναμη που υπερβαίνει μορφολογικούς περιορισμούς συνδυάζοντάς τους με τη δύναμη της εμπνευσμένης ποιητικής γραφής, που αναθεωρεί και επανασηματοδοτεί ταυτόχρονα καθιερωμένες συμβάσεις της αφηγηματικής λειτουργίας και της ποιητικής μορφής προς όφελός της. Εμπλουτίζει έτσι τη δυναμική του ποιητικού λόγου, επιβεβαιώνοντας με την αισθητική και ιδεολογική λειτουργία των εκάστοτε ειδολογικών επιλογών του την άποψή του για την «εκρηκτική» λειτουργία των ποιημάτων όπως την αποτύπωσε στο ποίημα «Η Ανάληψη»: «Από τις τσέπες μου πέφτουν ποιήματα. / Μερικά σκάνε και σκοτεινιάζουν πιο πολύ / τη νύχτα. / Άλλα ξεχνιούνται στο χώμα. / (Είναι βέβαιο ότι μετά από χρόνια / θα θυμηθούνε την έκρηξη, / Τη λειτουργία τους δηλαδή / και θ’ αλλοιώσουν τη σύσταση του πληθυσμού)»3.

Η επιθυμία του για διερεύνηση των ορίων του ποιητικού λόγου είναι απότοκη της επανερχόμενης, ως έκφραση υπαρξιακής αγωνίας πλέον, καταγγελίας της ανεπάρκειας γενικότερα της γλώσσας με τους παραδεδομένους εκφραστικούς τρόπους να ικανοποιήσει τις ουσιαστικές, επικοινωνιακές ανάγκες του σύγχρονου ανθρώπου. Πικρές διαπιστώσεις, ραπίσματα στον εκπεσμό που τον παρασύρει σε μια μοναχική ζωή, περίκλειστη από τείχη που υψώνονται ολόγυρά του και από στοιχεία της ιδιοσυστασιακής του ταυτότητας, όπως η γλώσσα του, ζώντας και μιλώντας Στη διάλεκτο της ερήμου, θα καταθέσει συχνά: «Μεταφράσεις γίνονται στην ίδια γλώσσα / για να συνεννοείται ο πληθυσμός»4. Στο ποίημα που ειρωνικά και με ηθελημένη πεζολογία ονομάζει «Ρεπορτάζ», σε μια προσπάθεια οικείωσης και ανοικείωσης ποίησης και ζωής, θα ομολογήσει τις απέλπιδες, επικοινωνιακές απόπειρες του ποιητή και κάθε ανθρώπου της εποχής του: «Μιλάς αιχμηρά, μιλάς στρογγυλά, / μιλάς επίπεδα. Μιλάς στα χαμένα. / Δεν μπορείς να μιλήσεις καμιά γλώσσα. / Δαγκώνεις τις λέξεις. Γίνεται το στόμα σου φαρμακείο.»5 ενώ δεν θα παραλείψει να σημειώσει και την βίαιη υπονόμευση του λυρισμού στη ζωή μας: «Ό,τι μου λες είναι λέξεις δασύτονες. / Λέξεις κυρτές, που μου τραβάνε έξω / το λυρισμό και τα εντόθια-»6.

Σ’ αυτή τη σύγχρονη Βαβέλ σκέψεων και αισθημάτων, στην εποχή της επερχόμενης παγωνιάς και του τυποποιημένου λόγου που θέτει νέους, δύσκολους, όρους ζωής και δημιουργίας, για τον Κοντό η ποίηση με όλες της τις μορφές είναι η μοναδική ελπίδα ενός κόσμου που καταρρέει και «Το ποίημα είναι η μόνη πραγματικότητα»7. Σε μια εποχή που «Τίποτα δεν πετάει. Όλα έρπουν. / Χαμηλή βλάστηση- σιγανές ομιλίες»8 ο ποιητής θα αποκαλύψει τον δικό του τρόπο για την υπέρβαση: «Πιάνομαι από λέξεις ελληνικές / και βαδίζω μέσα στο χαλασμό. / Χρονολογίες η μια πάνω στην άλλη / δυσδιάκριτες, φαγωμένες από τις ιδεολογίες / και τη μοναξιά του ανθρώπινου είδους. / Κάνω κολλάζ προσώπων / περασμένων – επερχομένων»9. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αποτελούν και τα ποιήματά του σε πεζόμορφη τυπογραφική διάταξη που εγκαινιάζονται στην ποιητική ενότητα με τον αποκαλυπτικό και ταυτόχρονα ειρωνικό τίτλο «Σχέδιο για διήγημα(μοντάζ)» από τη συλλογή Φωτοτυπίες (1977). Επίσης, το ποίημα «Ο Ουράνιος κήπος ή για να μην τον ξεχνάμε ποτέ», μια ποιητική ανάγνωση κάποιας φωτογραφίας του Καρυωτάκη, του οποίου η γενναία στάση ζωής και ο τρόπος που της έδωσε τέλος τον συγκινεί ιδιαίτερα, και το οποίο κλείνει τη συλλογή Οστά (1982), που στο σύνολό της περιλαμβάνει σύντομης έκτασης αριθμημένα ποιήματα. Και βέβαια η εξαιρετική συλλογή «Ανωνύμου Μοναχού» (1985), η πλέον χαρακτηριστική για τα πεζά ποιήματά της, στην οποία δεν είναι χωρίς σημασία η αφιέρωση που προτάσσεται: «στον πεζογράφο Γιώργο Ιωάννου, τον Γιώργο μου». Αξίζει να σημειώσουμε ότι παρουσιάζει ενδιαφέρον η διαλεκτική συνεξέτασή της με το ομότιτλο ποίημα, αλλά και την ομότιτλη ενότητα στην οποία αυτό περιέχεται από τη συλλογή Απρόοπτα (1975), στην οποία δεν συναντούμε ποιήματα σε πεζή τυπογραφική διάταξη. Η πεζόμορφη ποιητική μορφή προκύπτει ως μετεξέλιξή τους, καθώς περιέχεται δυνάμει ως ιδεολογική πρόθεση και τρόπος ποιητικής στην προηγούμενη συλλογή και προβάλλει ως ποιητική νομοτέλεια στη δεδομένη στιγμή. Οι στίχοι από το ποίημα «Ανωνύμου Μοναχού» είναι χαρακτηριστικοί: «Υποχώρησα ως την τελευταία ζωή μου / ως το τελευταίο καλώδιο. / Σ’ ένα προκαθορισμένο τετράγωνο / με λίγο νερό και ένα κλειδωμένο τοπίο / με πέτρες –που όση ποίηση και αν βάλεις / δεν πρόκειται ποτέ να πετάξουν– / πέτρες ξεβαμμένες σαν τα λόγια μου / και δίπλα η βλάστηση οργιάζει»10.

Διερευνώντας τη συντακτική δομή του στίχου και συνολικά των ποιημάτων με πεζή τυπογραφική διάταξη που συνθέτουν αυτό το ιδιόμορφο κολλάζ προσώπων, αντικειμένων και καταστάσεων, αναγνωρίζουμε κατ’ αρχάς ότι υπάρχει αιτιολογημένη και ουσιώδης σχέση μεταξύ της ειδολογικής πρότασης και της ιδεολογικής και αισθητικής επιδίωξης. Η μορφή τους υπηρετεί το ιδεολογικό πρόταγμα της ελευθερίας, ανάγοντας τα σημαίνοντα και σε αυτοαναφορικά σημαινόμενα. Είναι προφανές ότι οι ισχύοντες κοινωνικοί όροι διαμορφώνουν αυτό το ειδολογικό πλαίσιο, που προκύπτει ως το αισθητικό ισοδύναμο αποτύπωσης της άνυδρης εποχής και της δυσαρμονικής, κατακερματισμένης επικοινωνίας, αποτελώντας ταυτόχρονα μήτρα μελλοντικών ποιημάτων. Τα πεζά ποιήματα του Γ. Κοντού διεκδικούν και κατακτούν την ποιητικότητα μέσω της εικαστικής αφήγησης. Ξετυλίγουν ιστορίες, συνθέτουν σενάρια με αμοντάριστα πλάνα, διηγούνται με μιαν επίφαση αφήγησης, χωρίς να δεσμεύονται από τους περιορισμούς οποιασδήποτε πλοκής, χώρου, χρόνου ή προσώπων σ’ ένα καινοφανές «Σχέδιο για διήγημα(μοντάζ)» που κυριολεκτικά αυτοσαρκάζεται ειδολογικά για να αγγίξει τα όρια της τραγικότητας της αλήθειας που καταθέτει: «Το παράξενο δεν είναι τα λιοντάρια στη Φλώρινα και η σόμπα για τη δημιουργία τροπικής ατμόσφαιρας, αλλά οι λύκοι οι κλεισμένοι σε κλουβιά μέσα στην πόλη. Ως γνωστόν η περιοχή είναι γεμάτη λύκους.»11 Αλληγορική αφήγηση, υπερρεαλιστική σύνθεση και σύμπλευση εικόνων, ειρωνικός αυτοσαρκασμός αναζητούν το βαθύτερο αίσθημα και νόημα των πραγμάτων: «Πάλι περνάνε μπροστά μου αλαφιασμένα άλογα και τραίνα και τρέχουν άνθρωποι μαζί τους. Πατάνε τον τόπο μου, παίρνουν ό,τι θέλουν, λένε ακατάληπτα λόγια. Ένας μάλιστα σταματάει, με κοιτάει και βγάζει ένα σύντομο πολιτικό λόγο. Φεύγουν όλοι και όλα προς άγνωστη κατεύθυνση. Σκέπτεσαι: λες να φύγουν όλοι και να μείνουμε επιτέλους μόνοι;»12 Με μια ποιητική γλώσσα ριζικά ανανεωμένη από τα διδάγματα του υπερρεαλισμού, συνθέτει εικόνες που παραπέμπουν σε μακρινές πραγματικότητες ή τις μετασχηματίζουν. Συνδυάζουν το όνειρο με την πραγματικότητα, το ρεαλισμό με τη λεπτομέρεια, για την ακρίβεια χρησιμοποιούν ρεαλιστικά επιμέρους δεδομένα ως καθοριστικές ψηφίδες για τη σύνθεση ενός υπερρεαλιστικού ψηφιδωτού όλου, δημιουργώντας έναν πίνακα, μια εικαστική σύλληψη ή ένα κινηματογραφικό πλάνο, τροφοδοτημένα από την καθημερινή πραγματικότητα, αλλά και την στοχαστική περίσκεψη μιας ώριμης εσωστρέφειας. Στόχος τους όχι να φωτίσουν γεγονότα, αλλά να αποκαλύψουν καταστάσεις, να ερμηνεύσουν, να οδηγήσουν στην ανάδυση της ποιητικότητας της καθημερινότητας μέσω εικόνων ικανών να προκαλέσουν αισθητική συγκίνηση, αποτυπώνοντας ταυτόχρονα το μεταπολεμικό τραύμα μιας γενιάς που βρέθηκε να υπερασπίζεται τη ζωή της σ’ ένα κόσμο που φτιάχτηκε ερήμην της. Άλλοτε με εμφανή την πρωτοπρόσωπη παρουσία ενός ποιητικού αφηγητή συγκρουόμενου μ’ έναν κόσμο όπου «Προγραμματισμένες όλες οι κινήσεις. Το χάδι, το μαχαίρι, ο στραγγαλισμός, το παγωμένο βλέμμα. Κυρίως όμως οι λεγόμενες πολιτικές και πνευματικές ελευθερίες»13 και άλλοτε με μια δευτεροπρόσωπη αποστροφή που μπορεί να υποκρύπτει και το εγώ ή και με τριτοπρόσωπη αναφορά σε πολυεπίπεδα σκηνικά καθορίζεται ο ποιητικός τόνος. Αμοντάριστα πλάνα ζωής διεκδικούν στην αποσπασματικότητα και στην αφαίρεση την υποβολή του ποιητικού λόγου. Στα πεζά του ποιήματά του ο Γ. Κοντός λέγει και δείχνει, περιγράφει και αφηγείται, επιτρέποντας στο ρυθμό να αναδυθεί μέσα από επαναλαμβανόμενες συντακτικές δομές που δημιουργούν αναλογίες και παραλληλισμούς στην ευρύτερη μακροδομή του ποιήματος. Σ’ ένα από τα καλύτερα ποιήματα αυτού του είδους, στο ποίημα «Μιλάει ο δράκος στον Άγιο Γεώργιο», έναν ιδιότυπο αφηγηματοποιημένο μονόλογο, αλληγορική σύνθεση πραγματικότητας και φανταστικού, αποκαλύπτει όσα παρέμεναν καλά κρυμμένα στις περισσότερες τοιχογραφίες, κατακυρώνοντας πάλι το νόμιμο του Ανέλπιστου14, με τη δύναμη της ποιητικής γραφής. Χάρη σ’ αυτήν αποδεικνύεται, ότι η ποίηση, μια σύνθετη υπόθεση, πέρα και πάνω από οποιουσδήποτε μορφολογικούς περιορισμούς, μπορεί να λειτουργήσει μαγικά, φωτίζοντας με πολλούς τρόπους τη θαμπή πραγματικότητά μας. Άλλωστε όπως ο Γ. Κοντός έγραψε Κομμάτια νύχτας πέφτουν στη φωτιά / και γίνονται μέρα15.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

  1. Γ. Κοντός, Τα ποιήματα, εκδ. Τόπος, Αθήνα 2013, Το Χρονόμετρο, σ. 66.
  2. Ο.π. Ανωνύμου Μοναχού, σ. 198.
  3. Ο.π., Τα Απρόοπτα, σ. 79.
  4. Ο.π., Στη διάλεκτο της ερήμου, σ. 135.
  5. Ο.π., σ. 131.
  6. Ο.π., σ. 132.
  7. Ο.π., σ. 129.
  8. Ο.π., σ. 126.
  9. Ο.π., σ. 127.
  10. Ο.π., Τα Απρόοπτα, σ. 92.
  11. Ο.π., Φωτοτυπίες, σ. 98.
  12. Ο.π., σ. 100.
  13. Ο.π., Φωτοτυπίες, σ. 102.
  14. Ο. Ελύτη, Έξη και μια Τύψεις για τον Ουρανό, Ίκαρος, 1979, σ. 18 («Λακωνικόν»).
  15. Γ. Κοντός, Τα ποιήματα, εκδ. Τόπος, Αθήνα 2013, Η στάθμη του σώματος, σ. 449.
Advertisements
Σχολιάστε

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Δημιουργήστε ένα δωρεάν ιστότοπο ή ιστολόγιο στο WordPress.com.

Αρέσει σε %d bloggers: